Cerita Wayang

WAHYU PURBAKAHYUN

Ing Padepokan Karang kedempel Kyai Semar den  adhep dening para putrane yaiku Nalagareng, Petruk, lan Bagong, ngrembug babagan Kyai Semar arep nglurusaken pranatan bab tumuruning Wahyu Katentreman. Semar aweh piwulang pwarasdya.Durung rampung anggene ngendika, Raden Anoman rawuh, banjur diutus dening Semar nggolet Raden Janaka kang agi lunga ora pamit saka Kasatrian Madukara. Akhire, Anoman njalanke dawuhe Semar.

Ing Kayangan Junggring Saloka, Bathara Guru kerawuhan Bathari Durga kaderekaken putrane yaiku Dewa Serani. Tujuane arep nyuwun Wahyu Purbakahyun supaya diparingake marang Dewa Serani. Anoman munggah nyang kayangan, nanging ing kana Anoman ora ditrima dening Bathara Guru. Anoman tarung kalian Dewa Serani banjur dilajengaken tarung kalian Bathara Brahma. GARA-GARA

Gareng, Petruk, lan Bagong lagi ana ing alas, kepanggian kalih Raden Arjuna, banjur crita babagan Semar. Sawise putrane Semar lunga, Arjuna kepanggihan kalian Buta Cakil lan balane banjur tarung. Buta Cakil kalah, banjur Dewa Serani rawuh lan tarung kalih Arjuna. Arjuna kalah kena pusaka paliane Bathari Durga.

Semar lan Dewa Ismaya kesah menyang Kayangan Junggring Saloka, nakokake Wahyu Purbakahyun marang Bathara Guru. Semar murka amarga wahyu mau diparingake marang Dewa Serani. Bathara guru disot dening Semar dadi buta. Buta palihane Bathara Guru nyuwun pangapura, banjur kesah ngluru Dewa Serani.

Ing Kedaton Ndorowati, Petruk ngadhep marang Kresna lan Werkudara babagan kahanane Arjuna. Werkudara murka, ngluru Dewa Serani banjur tarung. Nanging Werkudara ora bisa nandingi kekuatan pusakane Dewa Serani. Dewa Serani kepanggian kalih Bathara Kala palihane Bathara Guru. Banjur wahyu disuwun saka Dewa Serani. Dewa Serani matur marang Bethari Durga babagan wahyu mau, Bathari Durga murka.

Arjuna, Werkudara lan Kresna ngadhep marang Semar, banjur kerawuhan Bathara Guru ingkang mbekta Wahyu Purbakahyun. Wahyu mau diparingake dateng Semar banjur diculke. Werkudara, Kresna, Petruk, Bagong pada rebutan, nanging akhire wahyu wau dadi dununge Arjuna. Bethari Durga ngamuk banjur nyuwun pirsa marang Semar kenapa wahyune dicabut saka putrane, sawiwe dinengke dening Semar, murkane Bathari Durga ilang. Bathari Durga ngajak Dewa Serani balik nyang kayangan.

Aran Anak Kewan

Arane Anak Kewan ing Basa Jawa :

anak   ampal                 jenenge : embung          
anak   angrang              jenenge : kroto
anak   asu                     jenenge : kirik
anak   ayam (pitik)        jenenge : kuthuk
anak   babi                   jenenge : gembluk
anak   bandeng             jenenge : nener
anak   bantheng            jenenge : wareng
anak   banyak               jenenge : Blengur
anak   baya                   jenenge : rete
anak   bebek                 jenenge : meri
anak   bethik                 jenenge : menter
anak   blanak                jenenge : sendha
anak   brati                    jenenge : tongki
anak   budheng              jenenge : kowe
anak   bulus                   jenenge : ketul
anak   cacing                 jenenge : lur
anak   cecak                  jenenge : sawiyah
anak   celeng                 jenenge : genjik
anak   coro                    jenenge : mendhet
anak   dara                    jenenge : piyik
anak   dhorang               jenenge : tamper
anak   emprit                  jenenge : indhil
anak   gagak                  jenenge : engkak
anak   gajah                   jenenge : bledug
anak   gangsir                 jenenge : clondho
anak   garangan              jenenge : rase

anak   garengpung          jenenge : drungkuk
anak   gemak                 jenenge : drigul
anak   glathik                 jenenge : cecrekan
anak   gundhik               jenenge : laron/rayap
anak   iwak                    jenenge : beyong
anak   jangkrik               jenenge : gendholo
anak   jaran                    jenenge : belo
anak   kadhal                 jenenge : tobil
anak   kakap                  jenenge : caplak
anak   kalajengking         jenenge : ketupa
anak   kancil                   jenenge : kenthi
anak   kebo                    jenenge : gudel
anak   kecapung             jenenge : jenthit
anak   kemangga             jenenge : ceriwi
anak   kepik                   jenenge : mreki
anak   kidang                  jenenge : kompreng
anak   kimar                   jenenge : kedah
anak   kinjeng                 jenenge : senggutru
anak   kinjeng dom         jenenge : undur-undur
anak   kintel                   jenenge : kentus
anak   kethek                 jenenge : munyuk/kenyung
anak   kodhok                jenenge : precil
anak   kombang              jenenge : engkuk
anak   konang                 jenenge : endrak
anak   kremi                    jenenge : racek
anak   kucing                   jenenge : cemeng
anak   kul/keyong            jenenge : krikik
anak   kupu                     jenenge : uler
anak   kura                      jenenge : laos
anak   kuthuk                  jenenge : kotesan
anak   kwangwung          jenenge : gendhot
anak   laler                      jenenge : set/singgat
anak   lamuk                   jenenge : jenthik
anak   lawa                     jenenge : kampret
anak   lele                       jenenge : jabrisan
anak   lemut                    jenenge : uget-uget
anak   lintah                    jenenge : pacet
anak   lisang                    jenenge : beles
anak   lodan                    jenenge : jengkelong
anak   lutung                   jenenge : kenyung
anak   luwak                   jenenge : kuwuk
anak   luwing                  jenenge : gonggo
anak   macan                  jenenge : gogor
anak   manuk                  jenenge : piyik
anak   menjangan            jenenge : kompreng
anak   menthok               jenenge : minthi
anak   merak                   jenenge : uncung
anak   nyamblik               jenenge : slira
anak   pe                         jenenge : genyong
anak   pleting                   jenenge : jaringan
anak   sapi                       jenenge : pedhet
anak   sembilang              jenenge : lenger
anak   singa                     jenenge : dibal
anak   tambra                  jenenge : bokol
anak   tawon                   jenenge : gana
anak   tekek                    jenenge : celolo
anak   tikus                      jenenge : cindhil
anak   tongkol                 jenenge : cengkik
anak   tumo                     jenenge : kor
anak   ula                        jenenge : kisi/ucet
anak   urang                    jenenge : grago
anak   wader                   jenenge : sriwat
anak   wagal                    jenenge : jendhil
anak   walang                  jenenge : dhogol
anak   warak                   jenenge : plenging
anak   wedhus                 jenenge : cempe
anak   welut                    jenenge : udhet
anak   yuyu                     jenenge : beyes

Kerata basa

Kérata basa ugi sinebat jarwa dhosok. 
Kérata ateges asal usul tegesing tembung.
Kerata basa ateges bab negesi suraosing 
tembung awewaton asal utawi mula-bukanipun,
limrahipun kapirid saking wewancahanipun, 
kapendhet sunduk prayoginipun.
Jarwa mengku teges wedharan utawi katrangan,
 déné dhosok mengku pikajeng ndhesek,
nyodohakaken majeng. 
Jarwa dhosok kenging dipuntegesi katrangan menggahing
tembung sarana dipunkinten-kinten 
utawi miturut pikajengipun ingkang nerangaken.

Tuladha:

• Bapak = bab apa-apa wis pepak (pepak kawruh lan pengalaman).
• Batur = embat-embataning tutur.
• Bocah = mangane kaya kebo, pagaweane ora kecacah.
• Brekat = mak breg diangkat.
• Cangkir = dianggo nyancang pikir.
• Cengkir = kencenging pikir.
• Copet = ngaco karo mepet-mepet.
• Denawa = ngeden hawa (nguja hawa napsu).
• Desember= gedhe-gedhene sumber.
• Garwa = sigaraning nyawa.
• Gedhang = digeget leh bar madhang.
• Gethuk = yen digeget karo manthuk-manthuk.
• Gerang = segere wis arang.
• Guru = digugu lan ditiru.
• Gusti = bagusing ati.
• Kaji = tekade mung siji(ngantebi panembahe marang Gusti Allah).
• Kathok = diangkat sithok-sithok.
• Kodhok = teka-teka ndhodhok.
• Krikil = keri ing sikil.
• Kuping = kaku njepiping.
• Kupluk = kaku nyempluk.
• Kursi = yen diungkurake banjur isi.
• Ludruk = gulune gela-gelo, sikile gedrag-gedrug.
• Maling = njupuk amale wong sing ora eling.
• Mantu = dieman-eman meksa metu.
• Perawan = yen pepara (lelungan) kudu wayah awan.
• Saru = kasar tur kleru.
• Sekuter = sambi sedheku mlaku banter.
• Sepuh = sabdane ampuh.
• Simah = isining omah.
• Sirah = isining rah.
• Siti = isi bulu bekti.
• Sopir = yen ngaso mampir (ing warung).
• Sruwal = saru yen nganti uwal.
• Tandur = nata karo mundur.
• Tapa = tatane kaya wong papa.
• Tarub = ditata dimen murub.
• Tebu = antebing kalbu.
• Tepas = titip napas.
• Tuwa = ngenteni metune nyawa ; untune wia rowa.
• Wanita = wani mranata.
• Wedang = dianggo gawe kadang.
• Weteng = ruwet tur peteng.

Ukara Lamba lan Ukara Camboran

UKARA LAMBA LAN UKARA CAMBORAN

1.       Ukara lamba (kal. tunggal)

Ukara kang gagasane mung siji kang dumadi saka J (jejer) lan W (wasesa)

Tuladha : Bapak nembe sare.

                        J              W

                   Ani nyapu latar.

                   J        W       L

                   Ibu mundhut sayuran ing peken.

                      J         W            L             Kat. Papan

                   Dina Selasa Mas Joni kelangan jaket.

                    Kat. Wektu        J               W          L

2.       Ukara camboran (kal. majemuk)

Ukara kang gagasane luwih saka siji, Jejer lan wasesane luwih saka siji.

Tuladha:

1.       Nalika simbah(J) rawuh(w), aku(J) lagi sinau(W).

2.       Ibu (j) maos(w) koran(L) dene bapak(J) mriksani(W) TV(L).

PR. Kaca 7 gladhen

HOMONIM

Tembung homonim: tembung kang padha tulisan lan pocapane nanging beda tegese.

Kaca 6 Kaloka Basa IX:

1.       jumeneng :

-          ngadeg

-          madeg dadi

2.       sekar:

-          kembang

-          tembang

3.       kala:

-          wektu

-          piranti kanggo njiret/nyekel

4.       bledug

-          anak gajah

-          reged

5.       sepet:

-          araning rasa

-          kulit klapa/kambil

6.       labuh:

-          mandheg ing pelabuhan

-          mbela negara

7.       bakal:

-          kain

-          arep

8.       kaum:

-          golongan

-          wong kang mimpin ndonga

9.       ngukur:

-          ngetung

-          nggaruk

10.   weling:

-          pesen/wanti-wanti

-          jinising ula

Gawe ukara :

a.       golek

1.       Mengko bengi ana pagelaran wayang golek ing bale desa.

2.       Aku golek walang ing alas karo kanca-kanca.

b.      Kalong

1.       Banyune kalong akeh banget.

2.       Peleme dipangan kalong.

c.       Kedalon

-          Bapak anggenipun kondur kedalon

-          Anggone ngimbu sawo nganti kedalon

d.      Wayah

-          Wayahe Pak Triyono sampun setunggal.

-          Saiki wis wayahe bali.

e.      Serat

-          Bapak pikantuk serat ulem.

-          Kayu jati serate apik.